Venecija je jedna od najljepših ljudskih tvorevina, stvarana tokom 1300 godina. Njena jedinstvenost je u poduhvatu stvaranja grada na vodi, u arhitekturi koja predstavlja unikatan spoj uticaja Vizantije, Orijenta, gotike, i dijaloga i razmjene između različitih kultura kroz vjekove. Posebno velikom je čine njena održivost i trajanje, a oni su ozbiljnije dovedeni u pitanje tokom XX vijeka. Od evropskog centra postala je grad iz kojeg se stanovnici iseljavaju; jedinstveni grad na vodi postao je poznat kao grad koji tone; uprkos slavi zbog svjetskih manifestacija, koje se u njemu održavaju, grad posustaje pod uticajem masovnog turizma.
Upravo zato što je Venecija neprocjenjivo svjetsko dobro, usljed posljedica industrijskog razvoja tokom XX vijeka, klimatskih promjena i neizvesnosti održivog razvoja u budućnosti, ona je jedan od najkompleksnijih svjetskih izazova kada je u pitanju budućnost razvoja jedne urbane cjeline. Zato su u protekle dvije decenije započeti važni projekti revitalizacije Venecijanske lagune koji treba da pomognu da ovaj jedinstven urbani sistem na vodi ostane održiv. Savremene intervencije i aktivnosti treba da podrže život u njemu u skladu sa savremenim tokovima, kao i postojanje jedinstvenog kulturnog i prirodnog nasljeđa.
Ovi savremeni projekti revitalizacije Venecijanske lagune mogu da budu primjeri i za sredine u Crnoj Gori koje imaju vrijedno istorijsko nasljeđe, trpe negativne posljedice industrijskog razvoja i rade na pronalaženju lokalnih strategija za savremeni održivi razvoj. Naročito mogu biti inspirativni za crnogorsko primorje, čije istorijsko nasljeđe ima raznolike veze sa starom venecijanskom kulturom. Primorje se suočava s ekološkim problemima, ili negativnim posljedicama masovnog turizma. Iako su u pitanju različite razmjere i značaj na globalnom nivou, princip je isti. Iz iskustva Venecije možemo naučiti da je moguće revitalizovati napuštene industrijske zone, formirati nova zelena područja i učiniti istorijske sredine novim centrima za razvoj inovativnog biznisa, nauke i umjetnosti.
Posljedice razvoja tokom XX vijeka
Venecijanska laguna smatra se primerom uspostavljenog balansa između ljudske tvorevine i prirodnog okruženja u kome je nastajala od VIII do početka XX vijeka. Razvoj industrijskih zona na kopnenom dijelu Lagune u periodu od 1930. do 1960. uticao je na narušavanje te harmonije. Industrijski razvoj i zapošljavanje preko 30.000 ljudi bili su modeli ekonomskog rasta i vrijednosnog sistema tog perioda i uticali na razvoj Venecije, kao i mnogih drugih urbanih sredina. Prvi znak da se dešavaju promjene životne sredine bila je velika poplava 4. novembra 1966. godine (aqua alta), koja se vremenom ustalila i postala prepoznatljiv „simbol“ Venecije. Razvoj industrijske zone i širenje luke uticali su na eroziju Lagune i promjenu morfologije obale, što je za posljedicu imalo i promenu hidrobalansa. U periodu od 1950. do 1970. povlačenje podzemnih voda proizvelo je 13/14 cm slijeganja tla, a ukupno 23 cm za posljednjih 100 godina (uključujući i porast nivoa mora).
Prateće posljedice razvoja bile su i zagađenje vazduha, vode i tla. Tokom četrdesetih godina XX vijeka kopneni dio lagune San Giuliano, na kome su do tada postojale plaže, biva pretvoren u mjesto za odlaganje otpada – deponiju. U periodu od oko 50 godina (1945–1995) ovo područje služilo je za odlaganje komunalnog gradskog, građevinskog i industrijskog otpada.
Neposredno nakon krize industrijskog modela, turizam se promoviše kao glavna ekonomska grana Venecije. Smatralo se da će sam prelazak iz industrijske u postindustrijsku aktivnost automatski voditi održivom modelu ekonomskog razvoja. Ali uticaji razvoja turizma na životnu sredinu i socijalnu strukturu prilično su kompleksni. Masovni turizam doveo je do toga da danas staro jezgro Venecije naseljava 70.000 stanovnika, a godišnje ga posjeti oko 18.000 000 turista, i to najvećim dijelom na jedan dan. Takva posjećenost posljednjih godina takođe utiče na zagađenje vode i vazduha, masovnu proizvodnju otpada, mobilnost i socijalni kvalitet života.
Nakon prvih negativnih posljedica uočenih u Venecijanskoj laguni šezdesetih godina, Italija od 1973. godine počinje da donosi niz specijalnih zakona koji se odnose samo na Veneciju. Grad Venecija je proglašen područjem od nacionalnog interesa i postavljeni su sljedeći ciljevi: da se sačuva životna sredina od zagađenja, da se postigne hidrobalans, da se pospješi socio-ekonomska vitalnost grada, da se zaštiti arhitektonska baština i da se uključe različiti nivoi upravljanja (državni, regionalni, lokalni). Od kraja osamdesetih godina, kada se principi održivog razvoja počinju integrisati u planiranje i upravljanje gradovima, plan razvoja Venecije sadrži sljedeće aktivnosti: održivo upravljanje lagunom; reanimaciju i ponovnu upotrebu industrijske zone; razvoj moderne i „zelene“ luke; razvoj održivog turizma koji se bazira na očuvanju kulturnog nasljeđa i kulturnoj proizvodnji; ulaganje u istraživanje stanja životne sredine u priobalnim zonama.
Projekti revitalizacije
Tokom devedesetih godina započinju istraživanja i idejni projekti zasnovani na postavljenim ciljevima održivog razvoja Venecije. Od 2000. godine, uz veliku pomoć fondova Evropske unije, rezultiraju realizacijom važnih prostornih intervencija i sadržaja koji će obilježiti razvoj Venecijanske lagune u budućnosti.
VEGA
U okviru programa reanimacije napuštene industrijske zone Portho Marghera, jedne od najvećih u Evropi, koja zauzima površinu od oko 2 000 ha, formiran je Venecijanski naučno-tehnološki park (VEnice GAteway for Science and Technology) – VEGA, koji zauzima teritoriju od 70 ha u blizini San Giuliano parka. VEGA je mreža univerziteta, istraživačkih centara i biznisa koja razvija naučno-istraživačke inicijative kako bi pomogla transfer znanja i stimulisala tehnološki razvoj i konkurentnost kompanija, prevashodno u Veneto regionu. Usmjerena je na razvoj vodećih tehnoloških sektora današnjice: nanotehnologiju, ICTs i green ekonomiju i okuplja 100 različitih biznis kompanija s oko 1500 mjesta za zapošljavanje.
Projekat VEGA planiran je početkom devedesetih godina, nakon krize teške industrije u zoni Porto Marghera, s ciljem da se formira novi održivi razvojni model, naročito s aspekta životne sredine. Evropska unija je postojeću industrijsku zonu označila kao „depressed industrial area“ i odvojila pomoć (oko 70 miliona eura) za njenu revitalizaciju. VEGA je danas jedan od najvažnijih tehnoloških parkova u Italiji i ima stratešku lokaciju jer se nalazi u srcu ekonomski razvijene sjeverne Italije, nasuprot istorijskom centru Venecije, u blizini aerodroma i luke.
San Giuliano park
San Giuliano park je lociran na ulazu u Mestre, obalskom dijelu Lagune koji je spojen mostom Liberta sa starim jezgrom Venecije i zauzima površinu od oko 700 ha. Predstavlja dio projekta revitalizacije bivše industrijske zone Portho Marghera. San Giuliano je najveći gradski park u Evropi i, pored toga što je kulturno-rekreativna i sportska zona za stanovnike, on je prirodni rezervat gdje se obavljaju istraživanja. Park je realizovan uz pomoć EU fondova i predstavlja prenamjenu urbanog prostora koji se po veličini i sadržaju smatra jednim od „najambicioznijih“ u Italiji. Započet je kao veliki konzervatorski projekat u okviru kojeg je planirana zaštita prirodnog staništa Lagune za domaću floru i faunu, kao i čuvanje od višegodišnjeg postepenog propadanja.
Ova zona je nekada bila prostor za odlaganje industrijskog i gradskog otpada i, samim tim, negativna barijera između kopnenog dijela i Venecije. Projekat je započet 1990. godine kada je gradska uprava Venecije objavila međunarodni arhitektonski konkurs pod nazivom „A Park for San Giuliano“, a 1996. godine odobrena je realizacija pobjedničkog projekta arhitekte Antonia di Mambra of Comunitas Inc. Park je otvoren 2003. godine, ali se i dalje razvija. Sadrži mrežu pješačkih i biciklističkih staza i prijatnih mjesta otvorenih za okupljanje koja su ekološki bezbjedna i bogata vegetacijom. Pored toga što predstavlja zelena zonu koja povezuje urbane cjeline Mestre i Veneciju, koje se nalaze jedna nasuprot drugoj, u parku su biblioteka i teatar i održava se „Heineken“ muzički festival.
„Mose“
Vjerovatno najkompleksniji problem u Venecijanskoj laguni je hidrodebalans, izazvan industrijskim razvojem u XX vijeku kao i mogućim uticajem klimatskih promjena. Venecija plavi više od 100 puta godišnje, a samo jedan vijek ranije poplave su se dešavale svega desetak puta. Rješavanje ovog problema realizuje se kroz čuveni projekat „Mose“, konstrukciju serije mobilnih mostova – barijera koji se podižu i spuštaju u odnosu na visoke vodene talase s ciljem da zaštite Lagunu.Velike strukture su postavljene na mjestima gdje poplava stiže iz Jadranskog mora i sastavljene su od 79 čeličnih brana koje su 30 m visoke i 20 m dugačke, napunjene vodom, i podižu se i pune vazduhom svaki put kada visoki talas prijeti gradu.
„Mose“ projekat je tokom vremena poprimio epitet kontroverznog. Od kraja osamdesetih godina, kada su prve ideje za ovakav projekat nastale, bilo je mnogo preispitivanja, istraživanja i novih rješenja, kao i unapređivanja postojećeg. Može se reći da je to i očekivano kada se radi o ovakvom poduhvatu. Projekat je počeo da se realizuje 2003. godine i očekuje se da pogon bude pušten u rad 2012. godine, a u njega će biti uloženo oko 5 milijardi eura. Pored toga što će predstavljati odbrambeni sistem za grad i njegove stanovnike, postoji zabrinutost da će uticati na osjetljiv ekosistem Venecijanske lagune. S jedne strane uočena je neočekivana prednost, možda djelimično zbog otopljavanja mora - u Laguni se formira stanište za sesilne organizme i sada je naseljavaju koralski grebeni zajedno s drugim biljkama i životinjama karakterističnim za južni Mediteran. S druge strane postoji sumnja da će se, kada se „Mose“ barijera završi, cijela Laguna pretvoriti u ogromni stagnirajući bazen.
VEGA, „Mose“ i San Giuliano park su najveće intervencije u Venecijanskoj laguni. U toku su i drugi projekti važni za njen održivi prostorni razvoj. Problem otpada se rješava dugi niz godina smanjenjem broja deponija i otvaranjem reciklažnih postrojenja i centara. Sistem prikupljanja i reciklaže otpada ujedno sadrži i elektrane koje od prerade različite vrste otpada proizvode energiju. U planu je smanjenje negativnog uticaja masovnog turizma kojem je ovaj grad izložen, uprkos tome što su ekonomske koristi od turizma velike. Uvode se mjere kao što su: smanjenje broja dnevnih posjetilaca, uvođenje taksi za pristup gradu, podržavanje turističkih aktivnosti koje su u skladu sa životnom sredinom. Budući razvoj Venecijanske luke uključen je u program „Green port“, što podrazumijeva brigu o ekosistemu ali i preuzimanje dijela brodskog transporta koji se sada odvija prema lukama u sjevernoj Evropi. Ukoliko se roba namijenjena stanovnicima srednje Evrope doprijema preko Venecijanske luke, može se smanjiti proizvodnja CO2 i do 97kg po jednom kontejneru.
Nataša Ilinčić
Bookmark with:
| < Prethodna | Sljedeća > |
|---|
