“Kao i automobili, i nase kuce bice proizvedene u fabrici u vrlo bliskoj buducnosti” –Theo Van Doesberg, 1926. Nakon 80ak godina od modernisticke vizije cuvenog arhitekte, savremena kuca je jos uvek daleko od gotovog industrijskog proizvoda. Njena tradicija cini je duboko rezistentnom prema ovakvom pristupu. Mozda ne jos zadugo, obzirom da se aspekti savremene prefabrikovane kuce sve vise namecu kao odgovori na potrebu za efikasnom eko-kucom danasnjice. Najnoviji primjeri dokazuju da su stari modernisti bili u pravu.
Prefabrikovana kuca bila je stalna tema u arhitekturi XX veka, i cesto je sa podsmijehom opisivana kao “najstarija nova ideja” Moderne arhitekture. Modernisti su koncept prefabrikovane kuce vidjeli kao prirodnu i logicnu posljedicu same industrijalizacije – kuca je trebala da bude sljedeca na listi za serijsku proizvodnju. Jos 1919. godine, Le Corbusier pise o “masovnoj proizvodnji kuca”, koja treba da slijedi logiku moderne proizvodnje automobila, aviona i brodova i preuzme novu ulogu “machine for living”.
Nakon I i II Svjetskog rata, masovna proizvodnja prefabrikovanih kuca i stambenih jedinica, pruzala je mogucnost za brzo rjesavanje stambenog problema u raskoraku izmedju masovne potraznje i velike nemastine. Mnoge fantasticne ideje modernista, bile su suvise nekonvencionalne za mainstream-trziste, a neke su zahtijevale velika ulaganja za potpunu fabricku proizvodnju. Sa jedne strane, masovna poslijeratna stambena gradnja u naseljima socijalnog stanovanja, ne bi mogla biti ostvariva bez primjene prefabrikacije a sa dr. strane masovna proizvodnja prefabrikovanih kuca u varijacijama tradicinalnih stilova, koje sacinjavaju nepregledni amercki “sprawl” , dovela je do negativnog imidza ideje o prefabrikovanoj kuci.
Za razliku od automobila, koji je prije vise od vijeka, bio tehnoloska inovacija, kuca ima svoju dugu istoriju i tradiciju, koja je vezuje za specificnost lokacije,… Kuce se i dalje najvecim dijelom grade na lokaciji, nacinom koji nije mnogo odmakao jos od rimskog perioda ali vremenom sve vise njenih elemenata stize serijski proizvedeno u fabrici. Zapravo se evolucija danasnje kuce moze posmatrati kroz postepenu vecu primjenu prefabrikacije u proizvodnji njenih arhitektonskih komponenata – drvene ramovske konstrukcije, vrata, prozora, gotovih zidnih panela, gotovih fasadnih panela, … Kako konvencionalna gradnja kuce pati od hronicnih problema: odlaganja zbog vremenskih uslova, rizika sa lose obucenim radnicima, konfliktnih rasporeda podizvodjaca, neefikasne upotrebe materijala, stvaranja otpada i zagadjenja na lokaciji. Kuca buducnosti ce, uprkos svojoj kompleksnosti, i uprkos tradiciji, biti idealna za eksperimentisanje u masovnoj proizvodnji.
Savremeni zahtjevi, koji imaju izrazen ekoloski aspekt, ponovo obnavljaju temu moderne prefabrikovane kuce sa sredine XX vijeka. Izlozba nekoliko mladih americkih arhitektonskih timova u organizaciji MoMA, ukazala je na vracanje starih “novih” modernistickih vrijednosti u primjeni prefabrikovane gradnje, kritikujuci decenije nesavjesne proizvodnje kuca. Njihova poruka je da “efikasno serijski proizvedene i arhitektonski dizajnirane prefabrikovane kuce“ smanjuju cijenu gradnje i demokratizuju pristupacnost dobrom i kvalitetnom dizajnu!“
Tu su i sljedeca savremena pitanja koja preispituju smisao danasnjeg nacina gradnje i na neka od njih bi primjena prefabrikacije mogla da da odgovor:
- sadasnje koriscenje i zauzimanje prostora ce ubrzo biti zastareo kruti sistem, koji ne pruza mogucnost povratka na “staro” ili ne ostavlja mjesta za fleksibilne izmjene u zavisnosti od stalno novih i drugacijih potreba;
- umjesto “trajnih” gradjevina buducnost je u optimizaciji trajanja gradjevina kao gotovih proizvoda sa odredjenim “best before end”, koje se nakon zavrsene upotrebe mogu rastaviti, biti biorazgradive i ostavljati mogucnost lakih izmjena ;
- savremena prefabrikovana kuca moze biti prilika da arhitektonski dizajn osvoji trziste, u okviru kojeg trenutno 90% onoga sto je izgradjeno ne ukljucuje strucnost arhitekte, sto za posljedicu ima masovnu neefikasnu gradnju ;
- iako postoji strah od jednolicnosti tipskih i modularnih prefabrikovanih kuca, danas zahvaljujuci kompjuterskoj tehnologiji, prefabrikovana kuca moze sadrzati niz modularnih uklopivih komponenti koji pruzaju mogucnost razlicitih rjesenja … i tako odgovoriti na zahtjeve svakog kupca pojedinacno ;
- kuca - kontejner , kuca - kapsula … prefabrikovana proizvodnja kuce kao gotovog proizvoda predstavlja ustedu u vremenu, novcu i gradjevinskom materijalu, sto su karakteristike koje u savremenoj ekoloskoj krizi predstavljaju veliku prednost.
Prve ideje o prefabrikovanoj kuci
Sljedeci vizije modernog doba, arhitekti i dizajneri Moderne postavili su osnov prefabrikovane kuce danas. Pocetkom XX vijeka desavala se prava revolucija u pristupu masovnoj gradnji, a istorija industrijski proizvedene kuce pokazuje stalnu konfrontaciju modernih arhitekata sa tehnologijom, ekonomijom i socijalnim aspektima. Nakon jednog vijeka, njihove pocetne ideje u savremenoj tehnoloskoj eri, predstavljaju osnov za nove odrzive pristupe gradjenju.
Jos 1914. Le Corbusier kreira stambenu tipsku jedinicu za masovnu proizvodnju - konstruktivni ramovski skelet od armiranog betona za kucu Dom – Ino. U svojoj knjizi “Prema novoj arhitekturi” 1923. godine, Le Corbusier govori da arhitektura treba da ima formu modernog duha i modernog covjeka nove tehnoloske ere /machine-age civilization/, a stoga je logican slijed i stanovanje u masovno proizvedenim kucama. Ono sto se desavalo decenijama kasnije, nazalost nije se poklopilo sa njegovom idejom – proizvodnja prefabrikovanih kuca se djelimicno razvijala, ali u vidu reprodukcija tradicionalnh stilova, daleko od sustinske povezanosti sa tehnoloskim karakteristikama doba u kojem nastaju. Le Corbusier je svoju ideju o prefabrikovanim jedinicama za stanovanje razvijao i u dr. projektima, vjerujuci da je standardizacija u stambenoj izgradnji nacin da se odgovori na potrebe nakon Drugog svjetskog rata. Tako za Les units i Immeubles villas predlaze prefabrikovane stambene module kao osnov za izgradnju kolektivnih stambenih zgrada.
A 1927. Buckminster Fuller predstavlja svoj dizajn Dymaxion House. Čuveni pronalazac i dizajner, Fuller je bio pionir u razvoju ekoloski svjesnog dizajna. Njegova zivotna borba za odgovorno ocuvanje resursa planete, prenijeta je u dizajn Dymaxion House, koja ce svoj prvi prototip docekati tek 1945. godine. Kreirana za masovnu proizvodnju, priustiva, laka za transport i energetski efikasna kuca, svojim nazivom objasnjavala je osnovne Fullerove pristupe u gradnji kuce : DY /dynamic/, MAX /maximum/ and ION /tension/. Iako je kuca imala cijenu jednog kadilaka i bila lako prenosiva, njena masovna proizvodnja se nije desila. Svega dva primjerka bivaju proizvedena od strane privatnog investitora, a jedan od njih je 90-ih predat Ford Muzeju, gde je rekonstruisan i prikazan publici 2001. godine. Kuca je bila napravljena od aluminijuma, kako bi bila cvrsta, lako prenosiva i rasklopiva i kako bi avio-industrija bila iskoriscena za njenu proizvodnju. A njen kruzni oblik imao je za cilj da smanji upotrebu materijala – maksimalni ucinak po kilogramu utrosenog materijala, smanji gubitak toplote i omoguci maksimalnu krutost konstrukcije. Namijenjena cetvoroclanoj porodici, imala je odlicno razradjenu organizacionu semu prostorija.
Krajem 1940’-ih, Ray and Charles Eams se prikljucuju vecem poslijeratnom pokretu medju arhitektima, sa idejom da se stanovnistvu omoguci jeftina kuca, kroz masovnu prefabrikovanu izgradnju. Kao dio “Case Study”- programa, pokrenutog od strane Arts & Architecture magazine u Americi, Eamsi dizajniraju cuvenu Eams – kucu, Case Study, kao svoj dom i kao model za do-it-yourself moderni dizajn kuce. Eams su pokusali da omoguce “dobar zivot” sirokim masama kroz integraciju umjetnickih formi, modernih materijala i konstruktivnih tehnologija, zanata i dizajna. Konstruisana sasvim od tipskih metalnih elemenata iz kataloga, Eams kuca ostace prekretnica u modernoj arhitekturi. Eamsi koriste slobodu izraza koju im tada omogucava razvijena tehnologija i kreiraju kucu od gotovih elemenata iz kataloga – celicnih resetkastih nosaca, celicnih zidnih ramova i krova, celicnih prozorskih okvira. Osmisljena kao “background for life in work”, kuca je okruzena prirodom kao "shock absorber”-om i smjestena na obali Pacifika. Eams-i su kreirali prostor u kome rad, igra, zivot i priroda koegzistiraju. Ova ikonografska struktura i danas predstavlja simbol izuzetno savremenog i inovativnog pristupa - a nastala je prije 60ak godina, kao proizvod ideje o masovnoj proizvodnji arhitektonskih komponenata koja bi omogucila jeftin , visoko kvalitetan i moderan dizajn sirokom broju ljudi.
Poceci savremene prefabrikacije
U drugoj dekadi 20 vijeka, prefabrikacija postaje vazna tema u masovnoj kolektivnoj stambenoj izgradnji.
Moshe Safdie projektuje stambeni kompleks Habitat sastavljen od 158 stambenih jedinica, izlozen na EXPO ’67 u Montrealu. Habitat, sastavljen od 354 tipska 3D modula, zamisljen je kao kompleks koji pruza privatnost, svjez vazduh i osuncanost, sa imidzom predgradja na urbanoj lokaciji, gdje je krov jedne jedinice, balkon jedinici iznad. Pocetna zamisao je bila izgraditi 1000 armirano betonskih tipskih kontejnera, u 15 varijacija, zavisno od velicine i prostornog koncepta. Iako je ideja ovog projekta bila smanjenje trajanja procesa gradnje i smanjenje cijene izgradnje, na kraju su troskovi bili mnogo visi od planiranih i dalja izgradnja je obustavljena. I pored toga, nakon 40 godina ovaj projekat predstavlja vizionarski primjer moguce prefabrikovane kolektivne stambene gradnje, kao i vrlo pozeljno mjesto za zivot u Montrealu.
Kurokawa projektuje Nakagin Capsule Tower u Tokiju - toranj sastavljen iz tipskih jedinica – prefabrikovanih betonskih kapsula, 1972. godine. Projekat je rezultat njegovog pristupa bliskog japanskoj filozofiji i percepciji prirode. Gradjevine treba da izgledaju sto je moguce prirodnije i da budu u harmoniji sa ostatkom prirode, a kako je njihovo trajanje privremeno, treba da budu projektovane kao privremene strukture. Ova ideja nestalnosti narocito dolazi do izrazaja tokom Kurokawinog rada u vrijeme Metabolism pokreta - gradjevine su zamisljene da budu lako uklonjive, zamjenljive i prilagodljive. Kurokawa arhitekturu posmatra kao dinamicki proces u kojem su pojedini elementi promjenljivi - u svom kapsula-projektu koristi otvorene metalne ramove i jedinice koje su prefabrikovane i zamjenljive.
Skoro istovremeno, 1968. Richard Rogers, predlaze odrzivu i modularnu kucu poznatu kao Zip- up – omotac, koji cini serija standardizovanih komponenti koje korisnici mogu sklapati kako bi razvijali svoj zivotni prostor. Zip – up struktura predstavljala je prototip za masovno proizvedene, energetski efikasne kuce koje je Rogers dizajnirao pod uticajem ideja Buckminster Fuller-a i koje danas vidi kao rjesenje za deficit stambenog prostora u svijetu. Projekat je po svom konceptu radikalan: energetski efikasna modularna struktura moze biti uvecana, izmijenjena, rastavljena i preseljena na drugu lokaciju. U izboru materijala se takodje vidi uticaj B. Fuller – ovog pristupa – prednost se daje fleksibilnosti, ne monumentalnosti. Rogers odbija svaki uticaj koji prijeti da “zamrzne” njegovu arhitekturu – u tome istrajava i u 21. vijeku.
Nakon jednog vijeka razvoja ideje o prefabrikovanoj stambenoj kapsuli, mi se nalazimo jos uvijek na pocetku tog procesa, sa vizijom o njenoj primjeni u buducnosti. Mogucnost da harmonicna i efikasna arhitektura moze biti narucena, oblikovana i pristupacna sirokim masama, predstavlja jedan od cinioca odrzivog prostornog razvoja u buducnosti. Koji su aktuelni prefabrikovani projekti danas i na koji nacin prefabrikacija rjesava neka od ekoloskih pitanja u gradjenju u nastavku PREFABRIKOVANA KUĆA – EKOLŠKI ASPEKTI / II dio.
Autorka: Nataša Ilinčić
Bookmark with:
| < Prethodna | Sljedeća > |
|---|
